اصول طراحی باغ های ایرانی

توسط 26 خرداد 1393 معماری بدون نظر
Iranian Gardens

باغ‌های ایرانی از قدیمی‌ترین و مهمترین باغ‌های جهان به شمار می‌روند. ایرانیان قدیم معتقد به فرشته مقدسی بودند به نام (اوروزا) که صدمه زدن به گل و گیاه موجب ناراحتی و خشم او می‌شد.

ایرانیان بسیار پیشتر از سایر اقوام و ملل پی بردند که باغ‌سازی اساس کشاورزی است و نیکوترین شیوه‌های باغ سازی را هم از زمانهایی دیرین به دست آورده بودند.

در دوران اسلامی، باغ‌های انبوهی کاخ را احاطه می‌کردند و از لحاظ معماری به صورت بخشی از آن در نظر گرفته می‌شد، به صورتی که باغ تمامی جوانب اصلی بنا را به صور قرینه فرا می‌گرفت و سراسر محوطه به قطعات مستطیلی تقسیم می‌شد که از میان آنها جوی‌های کوچکی می‌گذشت.

باغ‌ها دارای اصولی بودند که عبارتند از:

الف) سلسله مراتب

بر اساس این اصل فضاها و عناصر مختلف بر اساس اهمیت، ارزش کارکردی و بسیاری از عوامل دیگر در کنار هم قرار می‌گیرند. در طراحی اغلب باغ‌های ایرانی این اصل به خوبی دیده می‌شود. سلسه مراتب در باغ ها از سردر ورودی یا گاهی میدان و آبنمایی در بیرون باغ (جلوخان) شروع و با گذشتن از هشتی و محور اصلی به کوشک باغ می‌رسد. این اصل را در ارتفاع، رنگ و اندازه عناصر باغ هم می‌توان جستجو کرد.

ب) تقارن

تقارن یکی از اصول طراحی به شمار می‌رود که در دوران باستان در بسیاری از بناهای عمومی و مذهبی به کار رفته است. اصل تقارن را می‌توان کامل‌ترین شکل تعادل به شمار آورد که علاوه بر جنبه‌های زیبا شناسی از لحاظ ایستایی نیز همواره مورد توجه بوده است. در باغ‌های ایرانی به وفور از این اصل استفاده شده است. کوشک‌های ساخته شده متقارن بوده و بر روی محور یا مرکز تقارن واقع اند. اوج قرینه‌سازی را می‌توان در محورهای اصلی دید. در محور اصلی حتی درختان، درختچه‌ها و گل ها نیز قرینه کاشته شده اند. باغ‌های مستطیلی بسته به مکان قرارگیری کوشک، یک یا دو محور تقارن و پلان‌های مربع اغلب چهار محور تقارن دارند.

ج) مرکزیت

یکی از امور مهم در ترکیب و سازمان‌دهی عناصر در بسیاری از فضاهای معماری مرکزیت است و غالبا برای تاکید به مهم‌ترین قسمت مجموعه مورد استفاده قرار می‌گیرد. اصل مرکزیت بیشتر در کوشک‌ها دیده می‌شود خصوصا کوشک‌هایی با طرح هشت بهشت. این اصل در پلان مربع با وجود کوشک در محل تقاطع محور ها، در اوج خود می‌باشد.

د) ریتم

به معنی تکرار موزون ساده یا پیچیده یک عنصر یا پدیده در یک اثر هنری است. منظور از تکرار موزون پیچیده، تکرار چند عنصر یا مجموعه به نحوی است که درک روابط و قانونمندی‌های حاکم بر آنها به مشاهده دقیق و عمیق نیاز دارد.

این اصل در مواردی جوابگوی نیاز عملکردی می‌باشد همچون حجره‌های یک مدرسه یا کاروانسرا، و گاهی بر آورده‌کننده نیاز زیبایی شناختی است از لحاظ بصری منظری ظریف و خوشایند پدید آورد. در باغ ایرانی این اصل را می‌توان در دیواره‌های حاشیه باغ، دیواره‌های صفحه بندی حاصل از زمینهای شیب‌دار و حتی در کفسازی‌ها مشاهده می‌شود.

ه) استقلال و تشخیص فضاها

در معماری ایرانی همه فضاها دارای استقلال و متشخص‌اند و هیچ فضایی منفی یا مانده از فضای دیگر نیست.

این ویژگی که به نظر می‌رسد گاهی با واقعیت‌های کارکردی در تعارض باشد از اصول مراعات شده در نمونه‌های ارزشمند معماری ایران است. درباغ ایرانی نیز همه فضاها اعم از ساخته و ساخته نشده، از خود هویتی به نمایش می‌گذارند، بطوریکه حتی فاصله میان دو فضای مستقل، خود عرصه ای کامل به شمار می‌آید که واجد تعریف، هویت و عملکرد مستقل می‌باشد.

و) تنوع در وحدت، وحدت در تنوع

باغ ایرانی در عین وحدت در خطوط کلی، هندسه و مصالح اجرایی، دارای تنوع فضایی بی نظیری است.تنوع فضایی باغ با تعریف فضاهای مستقل از هم از طریق محدودسازی، تنظیم فاصله دید، بهره گیری از اشکال کامل هندسی، طرح کاشت، ترکیب بندی‌های متفاوت از گونه‌های گیاهی، کارکردهای فضایی آب، بهره گیری از مصالح و امثال آن نمود پیدا می‌کند. محورهای اصلی، محورهای فرعی، کرت‌ها، انواع حوض ها و فضاهای ساخته شده با نوع بسیار زیادی که ارائه می‌دهند نشان از یک نظم و وحدت‌سازی در کلیت باغ می‌دهند.

ز) طبیعت گرایی و بهره گیری از منظر

فرهنگ ایرانی انسان را جدا از طبیعت نمی‌بیند بلکه او را همراه باسایر عناصر طبیعت و جزء لاینفک آن و دل سپردن به طبیعت و استفاده از مناظر طبیعی را علاوه بر اینکه پی بردن به آیات و نشانه‌های خدا می‌بیند، موجب حظ بصر و نشاط روان آدمی می‌داند. از این رو معماری و هنر ایران به شدت طبیعت گراست. این اصل در باغ ایرانی سبب بوجود آمدن فضاهای نیمه باز مانند ایوان و کوشک شده است که حد فاصل و پیوند دهنده فضای طبیعت (حیاط یا منظره باغ) و بخش ساخته شده می‌باشد. وجود فضای دنج و خلوت و پناه بردن به گوشه طبیعت در باغ ایرانی یک قاعده است، در نتیجه باغ ایرانی فضایی عارفانه و شاعرانه برای تامل به شمار می‌رود. وجود چشم اندازهای عمیق و باز در محورها و مسیرهای اصلی باغ، عدم وجود موانع بصری و هدف دار بودن این مسیرها (رسیدن به فضای ساخته شده یا یک نشانه بصری) بر طبیعت‌گرایی بیشتر صحه می‌گذارد.

در نهایت ویژگی‌های مشترک باغ‌های ایرانی را می‌توان این گونه بر شمرد:

تقسیم باغ غالباً به چهار بخش

استفاده از خطوط راست در طراحی

وجود یک کوشک یا بنا در مرکز یا بلندترین قسمت باغ

استفاده از یک جوی اصلی

استفاده از استخرهای وسیع به عنوان آینه و زیبایی چشم انداز مقابل کوشک

رابط نزدیک با طبیعت

کاشت درخت میوه در قسمت بزرگی از باغ

فقدان فضای سبز بیهوده و …

ارسال نظر